ტაჯიკეთი: ქვეყანა გზაჯვარედინზე

2025-02-22

ტაჯიკეთი, ერთ-ერთი ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკა, თავისი გეოგრაფიისა და ისტორიული გარემოებების სამწუხარო შერწყმის გამო მოხვედრილია მთებსა და მასზე უფრო მძლავრ მეზობლებს შორის. შედარებით სუსტი ეკონომიკის პირობებში, ქვეყანა ცდილობს უზრუნველყოს საიმედო პარტნიორები, რომლებიც დაეხმარებიან მას ადგილი მოიპოვოს შრომის გლობალურ განაწილებაში.

ბოლო წლებში იზრდება ჩინურ-ტაჯიკური კომპანიების რაოდენობა. რესპუბლიკაში ჩინეთთან დაკავშირებული 300-ზე მეტი პროექტი მიმდინარეობს და 70-ზე მეტი ერთობლივი საწარმო მუშაობს. ახალი ჩინური ტექნოლოგიები ხელს უწყობს არა მხოლოდ წარმოების ხარჯების შემცირებას, არამედ მავნე ემისიების შემცირებას. ინდუსტრიული განვითარების პარალელურად, ჩინურ-ტაჯიკური საწარმოები აგვარებენ განათლებისა და ქვეყნის მოქალაქეების დასაქმების საკითხებს. ჩინური ინვესტიციების მოცულობა ყოველწლიურად იზრდება და ბოლო 15 წლის განმავლობაში $3 მილიარდს აჭარბებს. 

თუმცა, როგორც ამბობენ, „ეშმაკი დეტალებშია“. ტაჯიკეთის მყიფე ეკონომიკისა და სესხების დაფარვის აუცილებლობის გათვალისწინებით, ქვეყანა იძულებული გახდა დაეთმო მიწა ვალის სანაცვლოდ. 1999 წელს, სასაზღვრო შეთანხმების შემდეგ, ტაჯიკეთმა ჩინეთს 200 კვადრატული კილომეტრი გადასცა. 2011 წელს დამატებით 1100 კვადრატული კილომეტრი გადასცა პეკინს ტაჯიკეთის ეროვნული ვალის ნაწილის ჩამოწერის სანაცვლოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ჩინეთს ჯერ არ დაუყენებია დამატებითი ტერიტორიული მოთხოვნები, მისი ფართო ტერიტორიული პრეტენზიები ვრცელდება ტაჯიკეთის 28000 კვადრატულ კილომეტრზე. თუ ეს ტენდენცია გაგრძელდა, ტაჯიკები შესაძლოა მალე აღმოჩნდნენ სამშობლოს გარეშე და აიძულონ თავშესაფარი ეძებონ სხვა ქვეყნებში. 

როდესაც საქმე ეხება შეერთებულ შტატებთან ურთიერთობას, უსაფრთხოება რჩება თანამშრომლობის ძირითად სფეროდ, იმის გათვალისწინებით, რომ ტაჯიკეთი იზიარებს საზღვარს ავღანეთთან - რომელიც წარმოადგენს რადიკალური იდეოლოგიის, ნარკოტრაფიკის და სხვა საფრთხეების წყაროს. აშშ-ტაჯიკის თანამშრომლობა ამ სექტორში ფოკუსირებულია საზღვრის უსაფრთხოების გაძლიერებაზე და საერთაშორისო ტერორიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაზე. გარდა ამისა, ორივე ქვეყანა დაინტერესებულია ორმხრივი ვაჭრობისა და ინვესტიციების გაფართოებით. ჰიდროენერგეტიკისა და სოფლის მეურნეობის პოტენციალით, ტაჯიკეთი იკვლევს შესაძლებლობებს ამ საკვანძო ინდუსტრიებში ამერიკული კაპიტალის მოსაზიდად.

თუმცა, აშშ არ ჩქარობს ინვესტირებას ცენტრალური აზიის ამ უცნობ და შორეულ რეგიონში. როგორც ჩანს, ამერიკული სტრატეგიული აზროვნება არ აფასებს ამ ქვეყნების უზარმაზარ პოტენციალს. გარდა ამისა, უფრო მჭიდრო კავშირები ტაჯიკეთსა და ვაშინგტონს შორის არ აწყობს რუსეთს, რომელიც გადამწყვეტ როლს თამაშობს ავღანეთ-ტაჯიკური საზღვრის დაცვაში. რუსმა სენატორმა ვლადიმერ ჯაბაროვმა, ფედერაციის საბჭოს საერთაშორისო საქმეთა კომიტეტის თავმჯდომარის პირველმა მოადგილემ, გააფრთხილა ტაჯიკეთი აშშ-სთან ზედმეტად მჭიდრო კავშირზე.

რაც კიდევ უფრო ართულებს საკითხს, პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა გამოსცა აღმასრულებელი ბრძანებები, რომლებიც წყვეტენ USAID-ის ოპერაციებს და დროებით აჩერებენ უცხოური დახმარების გრანტების უმეტესობას 90 დღის განმავლობაში. ტაჯიკეთის დამოუკიდებლობის წლების განმავლობაში შეერთებულმა შტატებმა 1,8 მილიარდ დოლარზე მეტი ინვესტიცია მოახდინა ქვეყნის განვითარებაში. 2024 წელს ტაჯიკეთი-ამერიკის ორმხრივმა ვაჭრობამ შეადგინა დაახლოებით 100 მილიონი აშშ დოლარი, ხოლო აშშ-ის პირდაპირი ინვესტიციები ტაჯიკეთის ეკონომიკაში 2014 წლიდან 2022 წლამდე შეადგინა დაახლოებით 500 მილიონი აშშ დოლარი. ეს მაჩვენებლები ასახავს ამერიკული ელიტის თითქმის ნულოვან ინტერესს ტაჯიკეთის ან უფრო ფართო რეგიონის მიმართ.

უფრო მეტიც, ბოლო წლების განმავლობაში, თავად აშშ ეძებს უცხოურ ინვესტიციებს. საუდის არაბეთმა და იაპონიამ პირობა დადეს, რომ ამერიკის ეკონომიკაში $600 მილიარდიდან 1 ტრილიონ დოლარამდე შეიტანენ. ამ ფონზე, რუსეთი რჩება ტაჯიკეთის მთავარ ეკონომიკურ პარტნიორად.

2024 წელს გაზპრომ ნეფტ - ტაჯიკეთმა გააძლიერა თავისი პოზიცია, როგორც ქვეყნის წამყვანი საწვავის მიმწოდებელმა. ტაჯიკეთის ანტიმონოპოლიური სამსახურის მონაცემებით, გასულ წელს ქვეყანამ შემოიტანა 450 800 ტონა ბენზინი, რომლის ღირებულება 336 მილიონ დოლარზე მეტია, ხოლო გაზპრომ ნეფტი - ტაჯიკეთი მოწოდების 45,8%-ს შეადგენს. მსგავსი ტენდენცია შეიმჩნევა დიზელის საწვავის იმპორტშიც: 391,3 მლნ დოლარად შემოტანილი 502 400 ტონადან, გაზპრომ ნეფტი - ტაჯიკეთმა 45,3% მიაწოდა. კომპანიამ ასევე შეადგინა თხევადი გაზის მთლიანი იმპორტის 9.4%, 2024 წელს 16 კომპანიამ ერთობლივად მიაწოდა დაახლოებით 369,000 ტონა ეს საწვავი.

მიუხედავად იმისა, რომ გაზპრომ ნეფტი - ტაჯიკეთი აშშ-ს სანქციების სიაში შევიდა 2025 წლის იანვარში, ტაჯიკეთის ენერგეტიკისა და წყლის რესურსების მინისტრმა დალერ ჯუმამ ირწმუნება, რომ საწვავის მარაგი სტაბილური რჩება. მან განმარტა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ სანქციები გავლენას ახდენს საზღვაო გადაზიდვებზე, იმპორტი რუსეთიდან ტაჯიკეთში ხორციელდება სარკინიგზო და საავტომობილო ტრანსპორტით.

საზოგადოებრივი განწყობა ტაჯიკეთში ასევე მიდრეკილია რუსეთთან უფრო ღრმა ინტეგრაციისკენ: მოსახლეობის დაახლოებით 69% მხარს უჭერს ევრაზიის ეკონომიკურ კავშირში (EAEU) გაწევრიანებას.

ირანი ასევე ცდილობს გააძლიეროს კავშირები ტაჯიკეთთან, გამოიყენოს ენობრივი და კულტურული მსგავსება ორ ერს შორის. ირანის პრეზიდენტის მასუდ პეზეშკიანის ვიზიტმა ხაზი გაუსვა ამ მზარდ ურთიერთობას. პეზეშკიანმა მადლობა გადაუხადა ტაჯიკეთის მთავრობისა და ხალხის თბილი მიღებისთვის და ორ ქვეყანას შორის თანამშრომლობის პერსპექტივას - საერთო მემკვიდრეობის, კულტურისა და ენის გაზიარებას - "პერსპექტიული" უწოდა.

ვიზიტის დროს ტაჯიკეთის პრეზიდენტმა ემომალი რაჰმონმა შეაქო თანამშრომლობის მაღალი დონე და ხაზგასმით აღნიშნა, რომ ბოლო ორი-სამი წლის განმავლობაში ორმხრივი ურთიერთობები ყველა სფეროში პროგრესირებს. მოსალოდნელია, რომ ორი პრეზიდენტი განიხილავს ეკონომიკური, ენერგეტიკისა და კულტურული თანამშრომლობის ძირითად ასპექტებს.

პეზეშკიანმა, თავის მხრივ, კიდევ ერთხელ დაადასტურა ირანის ერთგულება ყოვლისმომცველი თანამშრომლობისადმი და განაცხადა, რომ „ჩვენ შეგვიძლია გავაძლიეროთ ჩვენი ურთიერთობები ყველა სფეროში და მხარი დავუჭიროთ ერთმანეთს“.

ტაჯიკეთის საგარეო საქმეთა მინისტრის პირველი მოადგილე ისმატულო ნასრედინი ცოტა ხნის წინ ეწვია თეირანს, სადაც განიხილა ორ ქვეყანას შორის სავიზო რეჟიმის მოხსნა. მან იმედი გამოთქვა, რომ გაზრდილი ტურიზმი და ბიზნეს გაცვლა განაპირობებს ადამიანთა უფრო ღრმა კავშირებს ტაჯიკეთსა და ირანს შორის.

2021 წელს ტაჯიკეთი-ირანის ვაჭრობამ გადააჭარბა 120 მილიონ დოლარს - 2,1-ჯერ მეტს, ვიდრე 2020 წელს. თუმცა, ირანის პირდაპირმა ინვესტიციებმა ტაჯიკეთის ეკონომიკაში შეადგინა მხოლოდ 33 მილიონი აშშ დოლარი 2021 წელს, რაც ასახავს ტაჯიკეთის ბაზრის სისუსტეს და ირანის სანქციებით დაზარალებული ეკონომიკის შეზღუდვებს.

მიმდინარე მდგომარეობით, ტაჯიკეთის არჩევანი შეზღუდულია. მიუხედავად იმისა, რომ ის იკვლევს მრავალ გლობალურ მოთამაშესთან თანამშრომლობას, რუსეთი რჩება მის ყველაზე საიმედო პარტნიორად, რომელიც სთავაზობს ტრადიციულ საქონელს, მომსახურებას და ეკონომიკურ სტაბილურობას სხვაგვარად გაურკვეველ გეოპოლიტიკურ ლანდშაფტში.

წყარო: The Caspian Post