მზად არიან თუ არა სომხური და აზერბაიჯანული საზოგადოებები მშვიდობიანი თანაარსებობისთვის

2026-01-19

კითხვა, მზად არიან თუ არა სომხური და აზერბაიჯანული საზოგადოებები მშვიდობიანი თანაარსებობისთვის დღეს, გაცილებით სცილდება დიპლომატიურ მოლაპარაკებებსა და დოკუმენტების ფორმალურ ხელმოწერას. ომის არარსებობა ჯერ კიდევ არ ნიშნავს მდგრადი მშვიდობის არსებობას. ნამდვილი მშვიდობა არის საზოგადოებების მზადყოფნა, მიიღონ ახალი რეალობა, უარი თქვან მუდმივი დაპირისპირების ლოგიკაზე და ისწავლონ თანაარსებობა ერთსა და იმავე რეგიონში ურთიერთმტრობისა და ფობიების გარეშე.

ოფიციალური სახელმწიფო პოლიტიკის დონეზე, ბოლო წლებში შეინიშნება პრაგმატიზმისკენ გადასვლა. ბაქო და ერევანი თანდათან ხვდებიან, რომ დაპირისპირების გაგრძელება არც პოლიტიკურ და არც ეკონომიკურ დივიდენდებს არ მოიტანს. სამშვიდობო ხელშეკრულებაზე მოლაპარაკებები, საზღვრების, სატრანსპორტო კომუნიკაციებისა და რეგიონული უსაფრთხოების განხილვა - ეს ყველაფერი მიუთითებს პოლიტიკური ელიტების მცდელობაზე, დააფიქსირონ კონფლიქტის შედეგები და გადავიდნენ ურთიერთობების უფრო რაციონალურ მოდელზე. თუმცა, ყველაზე რთული და გადამწყვეტი კითხვაა, იზიარებენ თუ არა ამ ლოგიკას საზღვრის ორივე მხარეს მყოფი საზოგადოებები.

აზერბაიჯანული საზოგადოებისთვის მთავარი გარდამტეხი მომენტი ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა იყო. ომში გამარჯვებამ ბაქოსთვის ყარაბაღის საკითხი დახურა და შექმნა გარკვეული ისტორიული ეტაპის დასრულების განცდა, რომლის ხელახლა განხილვასაც აზერბაიჯანი არ აპირებს. ამან შექმნა გარემო, რომელშიც არ არსებობს საზოგადოებრივი მოთხოვნა დაპირისპირების გაგრძელებაზე და ეს მოთხოვნა ამჟამად ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში ყველაზე დაბალ დონეზეა. ამავდროულად, სულ უფრო თვალსაჩინო ხდება პრაგმატული ინტერესი სტაბილურობის, განთავისუფლებული ტერიტორიების ეკონომიკური განვითარებისა და რეგიონის ტრანზიტის, ინვესტიციებისა და თანამშრომლობის სივრცედ გარდაქმნის მიმართ. ეს არ ნიშნავს თვითკმაყოფილებას ან სიფხიზლის დაკარგვას. აზერბაიჯანული საზოგადოება კვლავ ძალიან მგრძნობიარეა უსაფრთხოების საკითხების და იმის მიმართ, თუ როგორ აღიქვამენ მისი მეზობლები ომისშემდგომ რეალობას. მშვიდობა აზერბაიჯანისთვის ყველაზე სასურველი სცენარია, მაგრამ მხოლოდ მანამ, სანამ ის კითხვის ნიშნის ქვეშ არ დააყენებს 2020 წლის ომის შემდეგ დამყარებულ რეალობას.

სომხური საზოგადოება გაცილებით რთულ ფსიქოლოგიურ და პოლიტიკურ სიტუაციაში აღმოჩნდა. ოკუპირებულ ტერიტორიებზე კონტროლის დაკარგვა არა მხოლოდ გეოპოლიტიკური დამარცხება იყო, არამედ ღრმა კოლექტიური ტრავმაც, რომელიც გამოწვეული იყო იდეოლოგიური მითების კრახით. ათწლეულების განმავლობაში გაგრძელებულმა კონფლიქტმა შექმნა თაობები, რომელთათვისაც მეზობელი ქვეყნის ოკუპირებული ტერიტორიები სომხეთის განუყოფელ ნაწილად იქცა და ამ თაობებისთვის განსაკუთრებით რთულია შეეგუონ მომხდარ შეუქცევად ცვლილებებს.

სომხეთში სხვადასხვა განწყობაა თანაარსებობაზე: ერთი მხრივ, ომისა და იზოლაციისგან დაღლილობა და მშვიდობიანი თანაარსებობის აუცილებლობის გაცნობიერება, ხოლო მეორე მხრივ, ფარული რევანშისტული მოლოდინები. ამ განწყობებს რევანშისტული ოპოზიცია და მედია სფეროში მოღვაწე მსახიობები აძლიერებენ. ნაციონალისტური პროპაგანდის მუდმივი ესკალაცია საზოგადოების დამოკიდებულებას მშვიდობის მიმართ არასტაბილურს და შიდა რყევებისკენ მიდრეკილს ხდის.

არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ორივე ქვეყნის საზოგადოებები ათწლეულების განმავლობაში კონფლიქტის პირობებში ყალიბდებოდა. „მტრის“ ხატი განათლების სისტემების, მედიისა და პოლიტიკური რიტორიკის მეშვეობით განმტკიცდა. სომხეთში ეს პროცესი ყარაბაღის კონფლიქტის დაწყებამდეც არსებობდა, რაც იმას ნიშნავს, რომ სომხურ საზოგადოებას უკვე საბჭოთა პერიოდშიც კი უსაფუძვლო მტრობა და პრეტენზიები მეზობლის მიმართ ამოძრავებდა.

აზერბაიჯანში კი, პირიქით, სომხეთის მტრული ხატის შესაქმნელად პროპაგანდისტული ძალისხმევა არ იყო საჭირო, რადგან თავად რეალობა საკმარისი იყო: აზერბაიჯანელების ეთნიკური წმენდა, სამხედრო აგრესია, ოკუპაცია და მისი შედეგები. ვერავითარი პროპაგანდა ვერ გახდიდა მეზობლის ხატს უფრო ამაზრზენს, ვიდრე ეს რეალობები უკვე ქმნიდა. ტერიტორიების განთავისუფლებამ და აზერბაიჯანის სუვერენიტეტის აღდგენამ შესაძლებელი გახადა ამ დამოკიდებულებების შერბილება. შედეგად, აზერბაიჯანული საზოგადოება, პრინციპში, დისკომფორტს არ გრძნობს, როდესაც მისი ხელისუფლებისგან სომხეთთან მშვიდობაზე საუბრობს. ამავდროულად, ოკუპაციის დროს ჩადენილი დანაშაულების მეხსიერება საზოგადოებაში ცოცხალია და ეს არის ობიექტური გარემოება, რომელიც პროპაგანდაზე არ არის დამოკიდებული.

ასეთ პირობებში არარეალური იქნებოდა ურთიერთნდობაზე სწრაფი გადასვლის მოლოდინი. შესაძლოა, სამშვიდობო ხელშეკრულება შედარებით სწრაფად გაფორმდეს, თუმცა სოციალური შერიგება ხანგრძლივი პროცესია, რომელიც წლების, ზოგჯერ კი თაობების, რაოდენობით იზომება. სწორედ ამიტომ, განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ორი საზოგადოების დაახლოებისკენ მიმართულ პრაქტიკულ ნაბიჯებს.

2025 წელს გადაიდგა კონკრეტული ქმედებები, რომლებიც დეკლარაციების ფარგლებს გასცდა და რეალური, პრაქტიკული შინაარსი შეიძინა. ერთ-ერთი ასეთი ნაბიჯი ეკონომიკური კონტაქტების დამყარება იყო. 2025 წელს, ათწლეულების შემდეგ, აზერბაიჯანმა პირველად განახორციელა ნავთობპროდუქტების კომერციული მიწოდება სომხეთში. ეს მოიცავდა ბენზინისა და დიზელის საწვავს, რომელიც დეკემბერში საქართველოს გავლით რკინიგზით გადაიზიდა. ცოტა ხნის წინ, სომხეთში გაიგზავნა კიდევ ერთი მატარებელი, რომელიც აზერბაიჯანულ საწვავს გადაჰქონდა. ამ მარაგებს არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ ძლიერი სიმბოლურიც აქვს.

წყარო: caspianpost.com